Mình mất nhiều năm mới tin rằng nét chữ không phải hình để vẽ lại, mà là bản ghi của bút pháp và thời gian. Bài này giúp bạn hiểu rằng việc nhấn hay nhấc, nhanh hay chậm, lùi hay tiến, treo tay, hơi thở đều có sự liên quan rất đỗi mật thiết, và có thể áp dụng ngay cho chữ Quốc ngữ viết bút lông (thư pháp Việt hiện đại).
- 1. Nét chữ ghi lại những gì?
- 2. Án và đề: nhấn và nhấc có trong mọi nét
- 3. Tật và sáp: nhanh chậm nhưng không phải tốc độ đồng hồ
- 4. Nghịch nhập bình xuất, treo tay và hơi thở
- 5. Học bút pháp là học điều khiển tay, không học hình nét
- 6. Vì sao mình bắt học viên quay video khi học thư pháp Online?
- 7. Nét chữ Quốc ngữ cũng cần án đề, tật sáp
- Lời cuối
Video 12 giây: ba ý chính của bài · nhạc nền phong cách nhã nhạc cung đình
Tuần trước mình ngồi xem lại một đoạn video của học viên, tua chậm còn một phần tư tốc độ. Cũng trên ảnh chụp, nét ngang của bạn ấy khá ổn: đầu tròn, thân đều, đuôi gọn. Nhưng trong video chậm, mình thấy bút chạm giấy, dừng một nhịp, rồi bạn đồ lại hai lần cho đầu nét tròn, đi một đoạn, nín thở, và nhấc bút hơi sớm. Nét trên giấy không nói dối, chỉ là nó nói bằng một thứ tiếng mà ảnh chụp không ghi hết. Đây là chuyện mình gặp gần như mỗi tuần từ khi mở lớp học thư pháp Online.
Bạn hãy nghĩ đến lúc nghe một ca sĩ hát. Người nghe bình thường chỉ nghe giai điệu. Người học hát nghe được chỗ lấy hơi, chỗ ngân dài, chỗ đẩy mạnh rồi buông. Hai ca sĩ hát cùng một câu, nốt giống hệt nhau, nhưng một người làm bạn rưng rưng còn người kia thì không. Khác nhau ở cách phân phối hơi và lực theo thời gian, nhưng nhiều ca sĩ lại lựa chọn việc chỉnh sửa giọng hát trong phòng thu để kết quả được tốt hơn. Nét chữ bút lông, mình tin, cũng vậy.
Lớp học thư pháp Online đã xuất hiện tình trạng cố tình tô vẽ cho nét chữ thêm đẹp để lấy được điểm cao hơn. Và điều đó khiến cho mình rất buồn.
Bài này mình muốn nói kỹ một ý mà mình mất nhiều năm mới thật sự tin: nét chữ không phải hình để vẽ lại, mà là bản ghi của kỹ pháp và thời gian. Nếu vậy, học bút pháp là học điều khiển bàn tay, không phải học thuộc dáng nét. Và nhiều việc mình làm trong lớp, kể cả bắt học viên quay video, sẽ dễ hiểu hơn.
1. Nét chữ ghi lại những gì?
Người mới cầm bút thường tưởng bút pháp là một bộ hình nét cần nhớ: nét ngang đầu thế này, đuôi thế kia; nét phẩy thon dần; nét móc hất lên một góc nhất định. Họ nhìn thiếp, nhìn chữ của thầy, rồi cố vẽ cho giống. Kết quả là những con chữ đúng dáng mà chết: không có hơi, không có nặng nhẹ, không có gì đang xảy ra bên trong đường nét. Mình từng viết như thế khá lâu, và từng được khen là "giống".
Thử nhìn một nét bút lông theo cách khác. Mình thấy nó mang ít nhất ba lớp thông tin. Lớp thứ nhất là hình: dài ngắn, cong thẳng, to nhỏ, mắt ai cũng thấy. Lớp thứ hai là lực: chỗ mực tụ đậm là chỗ bút ấn sâu, chỗ nét mảnh mà vẫn sắc là chỗ nhấc nhẹ nhưng không buông. Lớp thứ ba là thời gian: chỗ nét khô xước là chỗ bút đi nhanh khi mực đã vơi, chỗ đầu nét tròn đầy là chỗ ngòi đã quay ngược một nhịp trước khi tiến, chỗ hai nét nối nhau bằng một sợi tơ là chỗ bàn tay chưa dừng ý.
Mình hay ví tờ giấy như tấm điện tâm đồ. Máy không vẽ hình quả tim; nó vẽ đồ thị của lực theo thời gian, và bác sĩ nhìn đó mà biết tim khoẻ hay yếu. Bút lông làm được điều này vì nó mềm. Bút bi chỉ ghi đường đi; bút lông ghi cả bạn đã ấn bao nhiêu, đi nhanh hay chậm, dừng ở đâu. Người sao chép hình chỉ lấy được lớp thứ nhất. Người học bút pháp phải phục dựng được hai lớp còn lại.
2. Án và đề: nhấn và nhấc có trong mọi nét
Nếu lực là trục dọc của tấm điện tâm đồ ấy, thì đơn vị nhỏ nhất của nó là cặp án – đề, tức là nhấn và nhấc trong quá trình di chuyển (hành bút). Có một hiểu lầm rất phổ biến: nhiều bạn nghĩ án là nét dày, đề là nét mảnh, nên nét to thì cứ đè, nét nhỏ thì cứ nhấc. Mình nhớ Lưu Hy Tái có một câu rất hay: từng nét đều án, từng nét đều đề. Nhấn và nhấc không phải hai loại nét, mà là hai thao tác luôn có mặt cùng nhau, kể cả trong một nét mảnh như sợi tóc.
Bạn thử tưởng tượng đạp xe lên dốc. Người mới đạp hết sức ở chân dốc rồi hết hơi ở lưng dốc. Người quen đạp biết dồn lực lúc nào, nương theo xe lúc nào, xe không giật. Án đề trong một nét cũng là chuyện phân phối như vậy: chỗ nặng phải biết nhấc một chút để nét không ì, chỗ nhẹ phải biết ấn một chút để nét không nổi lềnh bềnh. Nét "có lực" không phải nét đè mạnh, mà là nét trong đó nhấn và nhấc luôn đi kèm nhau.
3. Tật và sáp: nhanh chậm nhưng không phải tốc độ đồng hồ
Trục ngang của đồ thị là thời gian, và cặp từ cổ nhân dùng cho nó là tật – sáp. Tật thường được dịch là nhanh, sáp là chậm. Nhưng dịch vậy dễ gây hiểu sai. Mình tâm đắc câu này:
Sáp không phải chậm, tật không phải nhanh.Lưu Hy Tái, «Nghệ khái»
Sáp là bút đi mà như có gì cản lại, mình phải dốc sức đẩy qua, như kéo một vật nặng trên sàn gỗ. Tật là bút có sức bật, có đà, như lúc cánh tay vung ra. Cả hai là chuyện của lực, không phải của đồng hồ. Một nét có thể rất chậm mà vẫn trôi tuột; một nét có thể rất nhanh mà vẫn nặng. Hiểu vậy, bạn sẽ thôi cố ý viết chậm để nét "có lực", vì chậm mà không có sức cản thì chỉ là chậm.
Có một lỗi rất dễ lây: run tay cố ý để giả vẻ gồ ghề. Nét run có hình, nên dễ bắt chước; mà cái gì dễ bắt chước thường là cái vỏ. Sức cản thật đến từ việc đè ngòi vào giấy và đẩy qua ma sát, không đến từ việc lắc cổ tay. Bao Thế Thần có một công thức mình rất thích: hành đều lưu, lưu đều hành, chỗ bút chạy vẫn có dừng, chỗ dừng vẫn có đi. Nét sống là nét có nhanh chậm ẩn trong; nét chết là nét đi một tốc độ từ đầu đến cuối, như kẻ thước.
4. Nghịch nhập bình xuất, treo tay và hơi thở
Đến đây có lẽ bạn đã thấy: mọi thứ ta bàn đều nằm phía sau ngọn bút, ở bàn tay, cánh tay và hơi thở người viết. Nghịch nhập bình xuất, tức vào bằng thế ngược rồi đi ra bằng thế thuận: trước khi nét ngang tiến sang phải, ngòi lùi một nhịp sang trái, đè xuống, rồi mới đi. Nhờ cú lùi ấy mà đầu nét có lực ở mọi mặt. Như người ném bóng: tay luôn vung ra sau trước khi ném tới.
Bao Thế Thần kể ông luyện mười năm nâng khuỷu khi viết, và khẳng định một nét mảnh như tơ cũng phải dùng lực toàn thân. Hà Thiệu Cơ thì kể mỗi lần lâm bia, ông treo tay cao, chưa viết hết nửa bài mà mồ hôi đã thấm áo. Lần đầu đọc, mình nghĩ các cụ nói quá. Sau này mình hiểu: khi cổ tay tì lên bàn, lực chỉ sinh ra từ ngón; khi treo tay, lực đi từ vai xuống cánh tay, qua cổ tay, mới đến ngòi. Nét viết bằng cả cánh tay có một thứ "trọng lượng" mà ngón tay không tạo ra được.
Thẩm Doãn Mặc thuở trẻ bị chê chữ "tục đến tận xương". Ông không đi sửa hình nét; ông đi sửa cổ tay, mỗi ngày treo tay lâm chữ lớn bằng bút lông dê. Khi nét có bệnh, thuốc nằm ở cơ chế vận động, không nằm ở việc nhìn thiếp kỹ hơn.
5. Học bút pháp là học điều khiển tay, không học hình nét
Hình nét là kết quả, còn thứ cần học là chuỗi chuyển động tạo ra nó. Chuỗi ấy đi từ ý trong đầu, xuống vai, cánh tay, cổ tay, ngón, cán bút, rồi mới đến lông bút và giấy. Mắt chỉ là trạm kiểm tra cuối cùng. Giống như học bơi: bạn không học "hình dáng người đang bơi", bạn học thở, đạp chân, quạt tay, và dáng đẹp tự đến.
Có một chỗ tinh tế nhiều bạn hiểu nhầm. Chuyện Nhan Chân Khanh ngộ ra bút pháp khi nhìn vết nước dột trên vách, hay Trương Húc xem múa kiếm mà thảo thư tiến bộ, thường bị kể như là học hình: vẽ chữ cho giống vết nước, giống đường kiếm. Mình không nghĩ vậy. Xem múa kiếm là học vận bút, chuyển động có lấy đà, có thu về. Nhìn vết nước dột là học chất nét, cái tự nhiên, không tô vẽ của đường mực. Cả hai là chuyện của lực và thời gian, không phải mẫu hình để tô theo. Mây không có hình cố định, nên không ai lâm được mây.
Mình hay cho học viên tập thế này
- Đếm nhịp khi viết. "Một" lúc ấn đầu nét, "hai, ba" lúc đi, "bốn" lúc nhấc thu. Quen rồi thì phá đều cho nét có sóng.
- Viết chữ lớn, treo tay. Chữ cỡ bàn tay trở lên, cổ tay không tì bàn, để cảm lực đi từ vai xuống ngòi.
- Mỗi nét ngang phải khác nhau. Một dòng chữ Việt có mười nét ngang thì nét nào cũng khác về nhấn nhấc hoặc nhanh chậm.
- Mỗi tuần quay một video có tiếng thở. Đánh dấu chỗ nét đứt; thường nó trùng chỗ nín thở.
- Nhắm mắt hình dung trước khi viết. Thấy chuyển động trong đầu rồi mới hạ bút.
6. Vì sao mình bắt học viên quay video khi học thư pháp Online?
Nếu bạn đồng ý với mình đến đây, câu hỏi này tự có lời đáp. Ảnh chụp giữ được hình, giữ một phần lực qua độ đậm nhạt, nhưng gần như mất hẳn lớp thời gian: thứ tự nét, tốc độ, chỗ dừng, chỗ lấy hơi. Hai nét giống hệt nhau trên ảnh có thể đến từ hai chuyển động hoàn toàn khác: một nét viết một lần đúng lực, một nét đồ đi đồ lại cho tròn. Chỉ video mới phân biệt được. Mà bệnh đồ nét, không bắt sớm, sẽ theo bạn rất lâu.
Ảnh chụp cho mình thấy
- Hình nét, kết cấu chữ, bố cục.
- Độ đậm nhạt, khô ướt của mực.
- Lỗi hình: nét méo, lệch đường cơ sở, khoảng cách không đều.
Video cho mình thấy thêm
- Thứ tự nét và chỗ ngòi lùi lại trước khi tiến.
- Nhịp nhanh chậm bên trong một nét, chỗ ấn, chỗ nhấc.
- Tư thế: cổ tay tì bàn không, khuỷu treo không, vai gồng không.
- Hơi thở: nét đứt ở đâu, có trùng lúc nín thở không.
- Có đồ lại nét không, có run tay cố ý không.
Khi xem video, mình không nhìn con chữ trước. Mình nhìn khuỷu tay, rồi ngòi bút lúc chạm giấy, rồi mới nhìn kết quả, để truy ngược từ triệu chứng về nguyên nhân. Nét ngang mỏng dần về cuối thường do khuỷu kéo lùi thay vì đẩy tới. Nét sổ bị nổi thường do bút đi khi chưa ấn đủ. Nét móc bị gãy thường do nín thở ở điểm chuyển hướng. Chỉ có ảnh, mình chỉ nói được "chưa đẹp"; có video, mình nói được cụ thể hơn: "bạn đổi cái này, cái kia, vì sao".
Ở lớp Online của Thanh Phong Thư Môn, mình làm việc này khá thật thà, không có gì cao siêu. Học viên nộp bài bằng một đoạn video ngắn quay từ bên cạnh, thấy được khuỷu tay và ngòi bút, kèm ảnh thành phẩm. Lời nhận xét cố dùng đúng mấy chữ nhấn nhấc, nhanh chậm, lùi tiến, để mỗi lời sửa trỏ về một chuyển động cụ thể. Giai đoạn đầu lớp dành phần lớn cho bài lực và nhịp trên nét đơn, trước khi đụng đến dáng chữ hoàn chỉnh.
Mình không nghĩ cách này thay được việc ngồi cạnh thầy, nhưng tin rằng nó giữ được điều cốt lõi: cái cần truyền là lực và hơi, không phải hình. Cũng vì lẽ đó mà mẫu để lâm nên là chân tích chứ không phải bản khắc đá, mình có viết kỹ hơn ở bài Lâm thiếp: biết mình đang chép bản gì trước khi hạ bút.
7. Nét chữ Quốc ngữ cũng cần án đề, tật sáp
Có bạn hỏi: chữ Việt không có "vĩnh tự bát pháp" như chữ Hán, vậy mấy thứ này có áp dụng được không, hay thư pháp Việt chỉ còn là chuyện tạo dáng chữ? Mình trả lời ngay: tám nét của chữ "vĩnh" là hình, thuộc về một hệ chữ. Còn nhấn nhấc, nhanh chậm, lùi rồi tiến, treo tay, lấy hơi là lực, thuộc về bút lông và thân thể người cầm nó. Chữ nào viết bằng bút lông cũng phải trả lời cùng câu hỏi: ấn bao nhiêu, nhấc lúc nào, nhanh hay chậm, vào bằng thế nào.
Thậm chí chữ Quốc ngữ ở vài chỗ còn đòi hỏi gắt hơn. Các chữ a, o, e, g cong liên tục, có đoạn ngược hướng thuận bút đi lên, nên cổ tay phải xoay chuyển tích cực hơn hẳn khi viết chữ Hán; nếu bạn giữ cổ tay cứng và đổi hướng bằng ngón, nét sẽ nhẹ bẫng ngay. Và chính vì nhiều nét cong, tiêu chí cong mà có cốt thẳng trở thành thước đo quan trọng nhất: nét cong không có cốt thẳng sẽ mềm oặt, mà đây đúng là bệnh phổ biến nhất của thư pháp Việt đại chúng. Ngược lại, nét thẳng của l, t, h cần một chút "ý cong" để không cứng như kẻ thước.
Thử một bảng chuyển đổi nhỏ: nét sổ của chữ Việt vẫn cần lùi một nhịp ở đầu và thu ngòi về ở cuối nếu muốn đầu đuôi tròn đầy; chỗ nối giữa hai chữ cái là chỗ luyện "bút đứt mà ý liền"; dấu thanh là chỗ luyện điểm, cái chấm rơi xuống phải có trọng lượng. Và vì chữ Việt chạy thành câu dài trên một dòng ngang, hơi thở xuyên suốt một dòng còn quan trọng hơn chữ Hán viết theo cột.
Lời cuối
Mình không dám nói đây là chân lý; đây là điều mình nghiệm ra sau nhiều năm viết hỏng rồi sửa. Nét chữ là thứ còn lại sau khi một chuyển động đã qua đi. Học bút pháp, vì thế, là học điều khiển lực, tốc độ và hơi thở của chính mình, trước khi học bất kỳ dáng nét nào. Những cặp đối lập khác như hư thực, sơ mật, cương nhu mình sẽ bàn ở một bài sau về tâm hoạ và các cặp phạm trù thẩm mỹ; còn vì sao trước khi cầm bút nên đọc, mình đã kể ở bài đầu tiên.
Nếu bạn đang học thư pháp Online hay tự học ở nhà, mình mời bạn thử một việc nhỏ tuần này: quay một đoạn video mình viết năm nét ngang, xem lại ở tốc độ chậm, và tự hỏi ba câu: mình ấn ở đâu, mình nhấc ở đâu, mình nín thở ở đâu. Nếu thấy điều gì bất ngờ, kể lại cho mình nghe. Mình rất muốn biết.
Thanh Phong
Hỏi – đáp
Vì sao nói nét chữ là bản ghi của bút pháp và thời gian?
Vì bút lông mềm, nên ngoài hình dáng, nét còn ghi lại bạn đã ấn bao nhiêu (đậm nhạt, dày mỏng, rìa nét) và đi nhanh hay chậm, dừng ở đâu (khô ướt, chỗ nối, đầu nét tròn hay nhọn). Mình ví tờ giấy như tấm điện tâm đồ: nhìn vào đó đọc được cả chuyển động đã tạo ra nét.
Tật sáp có phải là viết nhanh và viết chậm không?
Không hẳn. Sáp là bút đi như có gì cản lại, mình phải dốc sức đẩy qua; tật là bút có đà, có sức bật. Cả hai nói về lực, không nói về tốc độ đồng hồ. Viết chậm mà không có sức cản thì chỉ là chậm, và run tay cố ý để giả vẻ gồ ghề là một lỗi nên tránh.
Học thư pháp Online có cần quay video quá trình viết không?
Mình nghĩ là rất cần. Ảnh chụp chỉ giữ hình nét và một phần chất mực, không cho thấy thứ tự nét, nhịp nhanh chậm, tư thế tay và hơi thở. Có video, lời sửa của thầy mới trỏ được vào chuyển động cụ thể cần đổi, thay vì chỉ nói nét chưa đẹp.
Chữ Quốc ngữ viết bút lông có cần án đề, tật sáp không?
Có. Tám nét của chữ vĩnh là hình, thuộc chữ Hán; còn nhấn nhấc, nhanh chậm, lùi rồi tiến, treo tay thuộc về bút lông và thân thể người viết. Chữ Việt nhiều nét cong nên cổ tay phải xoay chuyển tích cực hơn và tiêu chí cong mà có cốt thẳng càng quan trọng.
Học thư pháp Online cùng mình
Nếu bạn muốn đi con đường này một cách bài bản mà vẫn vừa với lịch bận rộn, lớp Online của Thanh Phong Thư Môn học theo lộ trình từ cầm bút đến sáng tác, có chấm bài qua video. Mình sẽ đồng hành cùng bạn.
Xem lớp học thư pháp Online
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét