Học viên hay hỏi mình: "Thầy nhìn chữ có đoán được tính người không?" Bài này là câu trả lời dài của mình.
Hầu như khoá nào mình cũng nhận được câu hỏi này, thường vào buổi thứ hai hay thứ ba, khi học viên đã bớt ngại: "Thầy nhìn chữ có đoán được tính người không?" Người hỏi nửa đùa nửa thật, còn mình lần nào cũng thấy khó trả lời, vì câu trả lời thật là "có, mà cũng không". Có, vì chữ đúng là lộ ra khá nhiều điều về người cầm bút. Không, vì cái nó lộ ra không phải thứ ta đọc được như xem tướng tay. Chính sự lưỡng lự, vội vã, cẩn trọng, run rẩy, mạnh yếu là một bài học quan trọng, nhất là với bạn đang học thư pháp Online, nơi thầy và trò chỉ gặp nhau qua hình ảnh và video.
Người xưa gói chuyện này vào bốn chữ mà ai học thư pháp cũng từng nghe: "thư, tâm hoạ dã", chữ là bức tranh của lòng. Nghe thì đẹp, nhưng dừng ở đó thì câu ấy dễ thành lời khen sáo rỗng hoặc cái cớ để bói chữ. Mình muốn kể cách mình hiểu câu này sau nhiều năm cầm bút, dạy học và đọc sách: nó không phải lời tiên tri, mà là một cách làm việc với chữ, qua từng cặp đối lập cổ nhân luôn dùng khi bàn về nét bút, qua ba thứ phải cùng làm việc là tâm, tay và mắt, và qua cái thang bốn tầng mình dùng để chấm bài.
1. "Chữ là bức tranh của lòng": tranh gì, lòng nào?
Câu "thư, tâm hoạ dã" là của Dương Hùng đời Hán. Có một chuyện ít người dạy thư pháp nhắc: ông viết câu ấy không phải để nói về nghề viết chữ. Nguyên văn đi theo cặp, "ngôn, tâm thanh dã; thư, tâm hoạ dã", lời nói là tiếng của lòng, chữ viết là hình của tâm, và chữ "thư" ở đó gần với văn chương hơn là với bút lông mực tàu. Mãi về sau, người bàn thư pháp mới mượn câu này cho nét bút. Mình nhắc để dùng câu ấy đúng chỗ: nó nói rằng chữ bày ra con người, chứ không hứa rằng ta đọc được con người.
Vậy chữ bày ra cái gì? Mình nghĩ nó bày ra trạng thái lúc viết nhiều hơn tính cách suốt đời. «Lan Đình tự» của Vương Hy Chi viết trong một buổi họp bạn mùa xuân, có rượu có thơ, chữ thong dong, lệch trái rồi nghiêng phải mà vẫn êm. «Tế điệt cảo» của Nhan Chân Khanh là bản nháp bài văn tế cháu chết trận, chữ gạch xoá, nét càng về cuối càng xô đẩy. Cùng là danh gia, nhưng lòng lúc ấy khác nhau nên tranh khác nhau.
Mình thấy điều này ở học viên thường xuyên. Có bạn tuần trước nộp bài rất gọn, tuần này cùng câu "Hoà khí sinh tài" mà nét to nhỏ thất thường, đường cơ sở trôi dần xuống. Hỏi ra, bạn vừa qua một tuần làm việc căng thẳng. Chữ không nói bạn ấy là người thế nào; chữ nói bạn ấy đang thế nào. Đó là tầng nghĩa có ích nhất của "tâm hoạ", vì nó cho ta một việc để làm: trước khi sửa nét, hãy để ý lòng mình lúc cầm bút.
2. Vì sao người xưa cứ nói về chữ theo từng cặp?
Bạn có để ý không, hầu như mọi lời bàn về nét bút còn giữ được đều đi theo đôi: hư và thực, nhanh và chậm, nhấn và nhấc, vuông và tròn, cứng và mềm, thưa và dày, khéo và vụng, thanh và tục. Lúc mới học, mình tưởng đó là lối nói cho đẹp. Càng dạy, mình càng thấy đó là cách duy nhất để nói về một thứ không có số đo: "nét này dày bốn mi-li-mét" không giúp ai viết đẹp hơn, nhưng "nét này nhấn mà không có nhấc, nên bí" thì người nghe biết ngay phải sửa gì.
Cái gốc của lối nói này là âm dương, mà mình hiểu rất đời thường: âm dương không phải hai vật, mà là hai thế của cùng một chuyển động. Hít và thở là một hơi. Đạp và thả là một vòng pê-đan. Nhấn và nhấc là một nét. Khi tập xe đạp, không ai bảo bạn "chọn thăng bằng, bỏ nghiêng"; bạn học cách nghiêng để lấy lại thăng bằng. Mỗi cặp là một quan hệ phải giữ cả hai đầu, không phải câu trắc nghiệm để tích một ô.
Đây là chỗ người học qua câu trích hay nhầm nhất. Mình từng gặp bạn đọc câu "thà vụng chứ không khéo" của Phó Sơn rồi cố tình viết xấu đi cho "có khí". Không phải thế. Ý ông là khi buộc phải nghiêng về một bên thì nghiêng về phía vụng, vì khéo dễ sa vào nịnh mắt; và cái vụng ông nói là cái vụng của người đã khéo rồi, không phải của người chưa học. Cũng như "vô pháp" là pháp sau khi đã thuần thục, chứ không phải chưa biết phép mà bỏ phép.
Ninh chuyết vô xảo, ninh xú vô mị. Thà vụng chứ không khéo, thà xấu chứ không nịnh.Phó Sơn
Để dễ hình dung, mình xếp các cặp ấy thành hai nhóm: cặp của một nét, mắt nhìn thấy và tay làm được ngay; và cặp của cả bài, phải nhìn trong quan hệ giữa các nét, các chữ, các hàng. Với chữ Quốc ngữ viết bút lông, cả hai nhóm đều dùng được nguyên vẹn, vì chúng nói về bàn tay và con mắt chứ không nói về hình dạng ký tự.
Cặp của một nét (tay và mắt)
- Nhấn – nhấc (án – đề): đổi độ sâu của ngòi để nét có nhịp thở. Trong thư pháp Việt mình hay nhắc nét nhẹ bằng khoảng hai phần ba nét nặng là vừa.
- Đẩy – ghìm (tật – sáp): nét chạy mà có sức cản; không phải cứ chậm là có lực, cũng không phải cứ nhanh là phóng khoáng.
- Giấu – lộ (tàng – lộ): đầu nét giấu ngòi thành viên bút hay lộ phong; nét phác của chữ Việt là một kiểu lộ phong rất đặc trưng.
- Vuông – tròn, cong – thẳng: cong mà có cốt thẳng bên trong, thẳng mà có ý cong.
Cặp của cả bài (mắt và tâm)
- Thưa – dày: khoảng cách ký tự và chữ; chữ Việt lệch khoảng cách là "xa – rít", bài rối ngay.
- Hư – thực, đen – trắng: tính khoảng trắng như một nét; giấy trống cũng có cấu trúc.
- Ngay – nghiêng, yên – hiểm: tạo chỗ chênh rồi cứu chỗ chênh; «Lan Đình» làm thế suốt bài.
- Khéo – vụng, chín – sống, thanh – tục: nhóm cao nhất, không bài tập nào dạy được, nhìn lâu mới cảm.
3. Tâm, tay và mắt – Bút, phong và nét
Nếu các cặp phạm trù là từ vựng, thì cái mà từ vựng ấy mô tả là một quan hệ ba bên. Mình hay nói với học viên: khi bạn viết một nét, có ba "người" cùng làm việc. Tâm ra ý: nét này nặng hay nhẹ, dừng ở đâu. Tay thực hiện: có đủ công phu để làm điều tâm muốn hay không. Mắt kiểm tra: nét vừa viết đã đúng ý chưa, và mẫu đang bảo ý đúng là gì. Chữ hỏng là khi một trong ba vắng mặt, hoặc ba người không nói cùng một thứ tiếng.
Người mới thường thiếu tay: tâm biết, mắt thấy, nhưng ngòi không nghe lời; chuyện này không có cách nào khác ngoài cơ bản công, mình có viết kỹ hơn ở bài bút pháp là tổ chức lực trong thời gian. Người học lâu hay thiếu mắt: tay đã quen, viết trơn tuột, không còn nhìn ra chỗ mình đang lặp lại chính mình. Và có một kiểu thiếu tâm rất phổ biến mình sẽ nói ở mục 6: tay và mắt hợp nhau rất tốt, so hình với mẫu rất sát, nhưng không ai ra ý cả.
Mình tâm đắc một cách sắp xếp của người xưa: cái học được nằm ở hình chất, tức phần hình nét mà mắt kiểm được và tay bắt chước được; cái quý nằm ở thần thái, tức phần sinh động chỉ cảm được. Bao Thế Thần nói rất thẳng rằng mô phỏng và quan sát đều là việc trong hình chất, vì tính tình ở trong lòng thì khó gọi tên, còn hình nét trước mắt thì có bằng cứ. Nghĩa là không có đường tắt tới thần thái mà bỏ qua hình chất; nhưng cũng không ai dừng ở hình chất mà tới được thần thái.
4. Bốn tầng mình dùng khi chấm bài
Từ ba người tâm – tay – mắt và hai nhóm cặp ở trên, mình dựng một cái thang bốn tầng để chấm bài và để học viên tự chấm. Thang này ra đời từ một nỗi khổ rất thực của người dạy học thư pháp Online: nếu mình chỉ nhận xét "chữ này chưa đẹp", bạn không biết sửa gì; nếu mình nói "nét này lộ ngòi vì vào bút thuận, chưa đẩy ngược", bạn biết đổi đúng một động tác. Mỗi tầng có từ vựng riêng, và tầng dưới là điều kiện của tầng trên.
Rubric bốn tầng: hình thức → phép tắc → người viết → khí tượng
- Tầng 1 – Hình thức, mắt kiểm được. Đúng chữ, đúng thứ tự nét, trọng tâm không đổ; với chữ Việt là đường cơ sở thống nhất, khoảng cách đều. Người mới chỉ được chấm ở tầng này, và phải được chấm thật kỹ.
- Tầng 2 – Phép tắc, tay làm được. Nhấn nhấc có nhịp, đẩy ghìm có chất, tàng lộ có chủ ý, mực khô ướt đi theo tay, toàn bài có hư thực. Tầng này quyết định bài "có bút" hay chỉ "vẽ chữ"; phần lớn học viên dừng lâu ở đây, và đó là bình thường.
- Tầng 3 – Nội dung và người viết, tâm bắt đầu hiện. Bạn chọn câu gì để viết, có hiểu câu ấy không, chữ có hợp nghĩa không; bài đang nghiêng về khéo hay về vụng, nhã hay tục. Chấm ở đây là trò chuyện, không phải cho điểm.
- Tầng 4 – Khí tượng, chỉ cảm được. Nặng, mộc, lớn hay nhẹ bạc; thanh hay tục; có cân bằng tổng thể không; có tự nhiên hay không, có hình bóng của ai đứng sau trang giấy không. Tầng này mình chỉ nói khi ba tầng dưới đã đủ, và luôn kèm hai chữ "theo mình".
Quy tắc quan trọng nhất của cái thang này: đừng dùng từ vựng của tầng trên để nhận xét một bài đang ở tầng dưới. Khen một bạn mới "có thần" khi đường cơ sở còn trôi là làm hại bạn ấy, vì bạn sẽ giữ cái lỗi đó như một phong cách. Chê một người viết hai mươi năm là "sai mẫu" khi họ đang cố ý tạo chỗ chênh để cứu là không hiểu chuyện. Mình nhớ Tôn Quá Đình trong «Thư phổ» tả ba chặng của người học; cùng một chữ nghiêng, ở chặng một là lỗi, ở chặng ba là ý.
Mới học phân bố, chỉ cầu ngay ngắn; đã biết ngay ngắn, gắng tìm hiểm tuyệt; đã có hiểm tuyệt, lại về ngay ngắn.Tôn Quá Đình, «Thư phổ»
Một hệ quả cho người tự học: sự trưởng thành của bạn không đo bằng chữ đẹp lên bao nhiêu, mà bằng việc bạn tự dùng được từ vựng của tầng cao hơn khi nhìn bài mình. Ngày bạn nói được "chỗ tiếp nét ở đỉnh chữ A bị chồng mực vì mình dừng lâu quá", bạn đã lên một bậc, dù chữ hôm đó chưa đẹp hơn hôm qua.
5. Vậy nhìn chữ có đoán được tính người không?
Quay lại câu hỏi đầu bài. Có một mạch rất đẹp trong truyền thống: Liễu Công Quyền trả lời vua bằng bốn chữ "tâm chính bút chính", lòng ngay thì bút ngay, và người sau mở rộng thành "người ngay thì chữ ngay". Mình kính trọng mạch ấy, nhưng hiểu nó theo chiều thuận: đây là lời khuyên cho chính người cầm bút. Bạn sống có tu dưỡng, đọc sách, không giả dối với mình, thì chữ bạn có thêm một nguồn để lớn và để thanh.
Còn chiều nghịch, nhìn chữ người khác rồi phán họ ngay hay gian, nông hay sâu, thì mình không làm và nghĩ không nên làm. Lý do rất đơn giản: giữa lòng và trang giấy còn có bàn tay, có công phu, có thể chữ người ấy đang theo, có bút giấy và hoàn cảnh hôm ấy. Chính Tôn Quá Đình dành hẳn thuyết "ngũ hợp ngũ quai" (năm hợp, năm trái) để nói rằng cùng một người, lúc thần nhàn giấy tốt viết khác, lúc trời nóng gió khô, lòng uể oải tay lười viết khác. Người xưa còn dè dặt với chính mình như thế, ta lấy gì để đọc người khác qua một bức ảnh?
Lịch sử cũng không đứng về phía lời phán thô thiển: có người bị sử sách chê mà chữ vẫn có chỗ trong sạch, có bậc trung nghĩa mà không phải bức nào cũng hay. Chữ là tranh của lòng, nhưng là tranh của một buổi, vẽ bằng một bàn tay có giới hạn. Đọc nó như đọc một buổi, đừng đọc như đọc một đời.
6. Học thư pháp Online dễ luyện "mắt" mà quên "tâm", sửa thế nào?
Mình dạy online đến nay cũng đang bước sang năm thứ 2, cũng có thể nói là đã bắt đầu thấy một thói quen hình thành mà cả thầy lẫn trò đều không để ý. Phương tiện quyết định thói quen: ảnh bài tập, video quay tay, bản mẫu độ phân giải cao, tất cả đều nói với con mắt. Học viên so hình chữ mình với hình chữ mẫu, thầy xem chỗ lệch, và cả hai cùng trượt về tầng 1 mà không biết. Tay và mắt làm việc rất chăm, nhưng người ra ý thì ngồi ngoài. Kết quả là những bài giống mẫu đến từng nét mà nhìn vào không thấy ai ở đó.
Mình không nghĩ lỗi ở hình thức online; lỗi là ở việc ta để màn hình chọn giúp mình tầng nào được nói đến. Dĩ nhiên, học Online cũng có những điều không thể tạo ra được như khi học trực tiếp, nên người học càng phải chủ động bù lại. Sau vài khoá thử sai, mình rút ra ba việc nhỏ, học viên có thể làm được ngay.
Ba việc mình hay làm để kéo "tâm" trở lại khi học online
- Nộp bài kèm vài dòng tự chấm. Trước khi thầy nói, bạn phải gọi tên được ít nhất ba cặp: chỗ nào nhấn chỗ nào nhấc, đầu nét nào giấu đầu nét nào lộ, chỗ nào thưa chỗ nào dày. Gọi được tên là tâm đã có mặt.
- Nhìn ba phút, nhắm mắt một phút, rồi mới viết. Lấy một chữ trong mẫu, nhìn kỹ không viết, ghi ra năm cặp mình thấy, nhắm mắt hình dung cả chữ chạy trong đầu như một đoạn phim, rồi mới lâm và so bản lâm với năm cặp đã ghi. Đây là cách biến "đọc mẫu" thành việc có kiểm chứng; mình bàn kỹ hơn ở bài lâm thiếp, lâm mô và đọc văn bản trước khi lâm.
- Quay video có nhịp, không chỉ có hình. Người xem cần nghe được chỗ bút dừng và chỗ bút chạy, vì nhấn nhấc, đẩy ghìm là chuyện của thời gian. Một bức ảnh không bao giờ kể được điều đó.
Ở lớp Online của Thanh Phong Thư Môn, mình sắp tính toán lại cách chấm theo đúng bốn tầng kể trên. Bạn mới vào được chấm rất kỹ tầng hình thức và phép tắc bằng các cặp "một nét"; mình cố không nói gì về thần thái trong vài tháng đầu, dù đôi khi rất muốn khen. Bạn đã vững được yêu cầu tự nhận xét trước bằng các cặp "cả bài", rồi mình mới nói phần của mình. Chỉ khi có một bài hoàn chỉnh, câu chữ do bạn tự chọn, mình mới bàn đến khí tượng, như hai người đang trò chuyện.
Mình không có số liệu để chứng minh cách này tốt hơn, chỉ có một quan sát lặp lại nhiều lần: khi học viên có ngôn ngữ để gọi tên cái mình thấy, họ bắt đầu thấy nhiều hơn; và khi thấy nhiều hơn, bàn tay tự chỉnh mà không cần ép.
Lời cuối
Nếu buổi sau có bạn hỏi lại "thầy nhìn chữ có đoán được tính người không", mình sẽ trả lời dài hơn một chút: mình không đoán được tính người, nhưng nhìn ra được một buổi học của người ấy có hiệu quả hay không, tay đã theo kịp lòng chưa, mắt đã thấy được gì, và bạn đang đứng ở tầng nào. Với mình, đó mới là nghĩa đáng giữ của "chữ là bức tranh của lòng": không phải lời khen, cũng không phải trò bói, mà là một thói quen nhìn chữ bằng cặp, gọi tên bằng cặp, sửa bằng cặp, và biết mình đang nói ở tầng nào.
Mình mời bạn thử một việc nhỏ tuần này, dù bạn học ở lớp hay học thư pháp Online: trước khi nộp bài, viết ra ba cặp bạn thấy trong chữ của chính mình. Không cần đúng, chỉ cần gọi tên. Nếu muốn, gửi cho mình xem, hoặc kể lại bạn thấy gì khác đi sau một tháng làm thế. Còn chuyện vì sao thói quen của thư đàn hôm nay dễ làm hẹp lối đi này, mình để dành cho bài sau về bệnh của thư đàn đương đại.
Thanh Phong
Học thư pháp Online cùng mình
Nếu bạn muốn đi con đường này một cách bài bản mà vẫn vừa với lịch bận rộn, lớp Online của Thanh Phong Thư Môn học theo lộ trình từ cầm bút đến sáng tác, có chấm bài qua video. Mình sẽ đồng hành cùng bạn.
Xem lớp học thư pháp Online
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét